Laboratuvar terazisi seçimi: kapasite, okunabilirlik ve kalibrasyon

Terazi seçimi çoğu zaman tek bir sayıya, yani okunabilirliğe bakılarak yapılır. Oysa aynı cihazın bir işte yeterli, başka bir işte yetersiz olmasının nedeni genellikle kapasite, okunabilirlik, ortam koşulları ve kalibrasyon yaklaşımının birlikte değerlendirilmemesidir. Bu yazı, satın almadan önce sorulması gereken soruları sıraya koyar.

Önce tartılacak aralığı belirleyin

İlk adım, laboratuvarda tartılacak en küçük ve en büyük numuneyi yazıya dökmektir. En büyük değer, kap ve dara ağırlığıyla birlikte düşünülmelidir. Örneğin yüz gramlık bir numune, iki yüz gramlık bir kabın içinde tartılıyorsa terazinin kapasitesi bu toplamı rahatça karşılamalıdır. Kapasiteyi sürekli sınırında kullanmak hem yük hücresini yorar hem de sonuçların güvenilirliğini azaltır.

En küçük numune ise okunabilirliği belirler. Bir terazinin son basamağı gösterilen en küçük değerdir, ancak bu, o değere güvenebileceğiniz anlamına gelmez. Küçük kütlelerde tartım hatasının numune kütlesine oranı hızla büyür. Bu nedenle işin gerektirdiği tolerans, terazinin tekrarlanabilirliğiyle birlikte ele alınmalıdır.

Kapasite ve okunabilirlik birbirine bağlıdır

Genel olarak kapasite arttıkça ulaşılabilen okunabilirlik azalır. Üç yüz gram kapasiteli bir cihazda binde bir gramı görmek mümkünken, birkaç kilogramlık bir terazide aynı çözünürlük beklenmez. Bu yüzden tek bir cihazla hem büyük hem çok küçük tartımları yapmaya çalışmak yerine, iki ayrı terazi kullanmak çoğu zaman daha doğru sonuç verir.

Analitik teraziler miligramın onda biri düzeyinde okunabilirlik sunar ve genellikle rüzgar kabini ile çalışır. Hassas teraziler ise miligram ile santigram arasında çalışır ve rüzgar kabini olmadan da kullanılabilir. Gıda, toprak veya formülasyon hazırlığı gibi işlerde hassas terazi çoğu zaman yeterlidir; fazladan okunabilirlik ek maliyet getirir, ortam koşullarına duyarlılığı da artırır.

Ortam sonucu etkiler

Aynı terazi farklı yerlerde farklı sonuç verebilir. Hava akımı, titreşim, ani sıcaklık değişimleri, güneş ışığı ve statik elektrik tartımı bozan başlıca etkenlerdir. Terazi sağlam ve düz bir tezgahta, kapı ve klima üfleyicisinden uzakta durmalıdır. Su terazisi ile düzeltilmesi gereken ayak ayarı, yer değiştirmeden sonra mutlaka yeniden kontrol edilmelidir.

Cihaz açıldıktan sonra üreticinin önerdiği ısınma süresi beklenmelidir. Soğuk bir numuneyi veya sıcak bir kabı doğrudan kefeye koymak, konveksiyon akımları nedeniyle okumanın kayması anlamına gelir. Numune ve kap, tartımdan önce oda sıcaklığına gelmelidir. Plastik kaplarda ve kuru ortamlarda statik yük de belirgin bir hata kaynağıdır.

Kalibrasyon: harici mi, dahili mi

Kalibrasyon ile ayar çoğu zaman karıştırılır. Kalibrasyon, terazinin gösterdiği değerin bilinen bir referansla karşılaştırılmasıdır. Ayar ise bu sapmayı düzeltmek için cihaz üzerinde yapılan müdahaledir. İzlenebilirlik açısından asıl önemli olan, kalibrasyonun belgelenmesi ve sonuçların kayıt altına alınmasıdır.

Harici kalibrasyonda sertifikalı referans ağırlıklar kullanılır. Ağırlıkların sınıfı, terazinin okunabilirliğine uygun olmalıdır; düşük sınıflı bir ağırlıkla yüksek çözünürlüklü bir terazi doğru biçimde kontrol edilemez. Dahili kalibrasyonlu terazilerde ise cihazın içinde bir referans kütle bulunur ve ayar, belirli aralıklarla ya da sıcaklık değişiminde otomatik yapılabilir. Sık kullanılan ve ayar gereksinimi yüksek cihazlarda bu özellik zaman kazandırır; ancak dahili ayar, bağımsız bir kalibrasyonun yerini tamamen almaz.

Kalibrasyon aralığını kullanım yoğunluğu, işin kritikliği ve kalite sisteminiz belirler. Sonuçların denetime tabi olduğu laboratuvarlarda periyodik akredite kalibrasyon ve arada yapılan basit ara kontroller birlikte uygulanır.

Seçim öncesi kısa kontrol listesi

Tartılacak en küçük ve en büyük kütleyi, kap ağırlığını ve gereken toleransı yazın. Terazinin kurulacağı yerin titreşim ve hava akımı durumunu değerlendirin. Rüzgar kabini gerekip gerekmediğine karar verin. Kalibrasyonun nasıl ve ne sıklıkla yapılacağını, hangi referans ağırlıkların gerekeceğini baştan planlayın. Bu sorulara net yanıt verebildiğinizde, cihaz listesi kendiliğinden daralır.